وقوع زلزله تهران 14 سال تاخير زماني دارد

زلزله در تهران موجب تخريب يك ميليون ساختمان مي‌شود

بر اساس مطالعات آماري و زلزله هايي که پيش از اين در ناحيه ري و تهران ثبت شده است با احتمال بيش از 70 درصد به طور متوسط هر 158 سال زلزله اي ويرانگر در اين ناحيه رخ داده است. آخرين زلزله در تهران 172 سال پيش اتفاق افتاد و بر همين اساس وقوع زلزله تهران 14 سال تاخير زماني دارد.  به گزارش «شهر»، ايران از جمله کشورهاي زلزله خيز جهان است. 90 درصد خاک ايران بر روي نوار زلزله واقع شده است، کلانشهر تهران نيز نه تنها از خطر زلزله ايمن نيست بلکه سالهاست در انتظار زلزله اي ويرانگر با قدرت بالاي 7 ريشتر به سر مي‌برد.

عامل اصلي وقوع زلزله در تهران وجود 15 گسل در اين منطقه است که سه گسل در اين ميان هريک به تنهايي پتانسيل ايجاد زلزله اي بيش از 7 ريشتر را دارا هستند.

از نظرلرزه خيزي، تهران بسيار لرزه خيز است و حدس زده مي شود نخستين زلزله تهران 4هزار سال پيش از ميلاد مسيح در شهر ري اتفاق افتاده است.حدود هزار سال پيش چند زلزله تاريخي در تهران اتفاق افتاد. حدود سال 700 تا800 ميلادي نيز چند زلزله تاريخي رخ داد و اتفاقا از بخت بد تهراني ها همان موقع چند اتفاق ديگر هم افتاد. حمله مغول ها در حدود سال هاي 1100 تا 1200 ميلادي يکي از اين حوادث بود يعني در يک مقطعي تهران يا همان منطقه ري مورد هجوم مغول ها و زلزله قرار مي گيرد اما به لحاظ موقعيت استراتژيک آن ، شهر دوباره برپا مي‌شود و در حدود 200 سال پيش تهران به عنوان پايتخت انتخاب مي‌شود.

اما از نظر زلزله در تهران 3 مساله مهم داريم يکي گسلي در جنوب تهران است که از ايوانکي در شمال گرمسار شروع مي شود تا به «بي‌بي‌شهربانو» يعني همان منطقه سه راه افسريه مي رسد.

در مورد اين گسل همه شواهدي که مربوط به فعال بودن يعني خردشدگي و نظاير آن است ديده مي شود، اما در مورد گسل ايوانکي مسأله بسيار مهمي وجود دارد و آن اين است که از حدود 200 سال پيش هيچ زلزله مهمي در آن اتفاق نيفتاده است. در مورد گسل شمال تهران که از کرج شروع و به منطقه لواسانات مي رسد نيز عملاٌ هيچ وقت زلزله تاريخي مهم و قابل انتساب به آن ديده نشده است.

يعني از زماني که تمدن انساني بوجود آمده رکورد زلزله مخرب نداشته‌ايم اما از نظر زمين شناسي تمامي شواهدي که دال بر فعال بودن گسل است ديده مي شود. اين دو گسل نزديک به تهران در وقوع زلزله در تهران نقش بسيار مهمي دارند و اين مسأله باعث مي شود به اين فکر فرو برويم که احتمالاٌ دوره هاي بازگشت زلزله هاي مهم در گسل هاي نزديک تهران طولاني تر از چيزي است که بشر مي تواند آن را ثبت کند يعني تکرار زلزله ها اين قدر زمان برده که تمدن بشري قادر به ثبت آن نبوده و يک تئوري مي تواند اين باشد که طي 6 - 5 هزار سال گذشته در اين گسل زلزله نداشته ايم يعني مثلاٌ شايد در گسل شمال تهران بايد در انتظار دوره بازگشت 7 هزار ساله باشيم.

متأسفانه 7 - 6 سال پيش تلاشي در زمينه ديرينه زمين شناسي روي گسل شمال تهران انجام شد که جواب نداد چون نياز به بررسي رسوبات جوان )هولوسن ) داشت. يعني رسوبات از 12 هزار سال پيش تاکنون در اين منطقه يافت نشده است. در دامنه هاي شمالي لواسانات نقطه اي پيدا نشده که هم بريدگي باشد و هم هولوسن رويش مشاهده شود. کاري که چندين سال پيش صورت گرفت اين بود که آمدند و منطقه تهران را در نظر گرفته و با يک کارآماري به نتيجه رسيده اند که دوره بازگشت زلزله با بزرگي مثلاٌ 5/6 ريشتر يا بيشتر بايد چنين چيزي باشد و نتيجه گرفته اند با توجه به اين حجم لرزه خيزي در اين منطقه دوره بازگشتي 158 ساله خواهيم داشت ولي ما اکنون در مورد تمام گسل ها به طور مجزا اطلاعات داريم و در مورد مدل لرزه زمين ساختي حرف مي زنيم.

20 سال پيش براساس مدل لرزه زمين ساختي کار نمي کردند يعني ما مي گوييم مثلاٌ در گسل شمال تهران چه زلزله هايي با چه عمق و چه بزرگي و با چه دوره بازگشتي واقع خواهد شد. درمورد گسل جنوب تهران نيز به همين ترتيب مي توان مدل سازي کرد. يعني ببينيم بزرگترين زلزله اي که مي توان به آن نسبت داد با چه عمق و چه دوره بازگشتي بوده است.
در گسل مشا نيز هر 2500 تا 3000 سال يک زلزله بزرگ رخ داده است يعني در يک ميانگين زماني 2500 ساله به طور متوسط يک زلزله مهم داشته ايم و البته اين مطالعه مربوط به دره مشا است. همچنين در يک مطالعه که با همکاري فرانسوي ها و دانشگاه استراسبورگ صورت گرفته است نقطه نقشه برداري ايستگاه آبعلي با نقطه چشمه شور واقع در جاده ساوه با برداشت هاي دقيق گراويمتري سنجيده شد جمع بندي اين مطالعات اين بود که فاصله اين دو نقطه سالي يك سانتيمتر بالا مي رود. براي کساني که با زمين شناسي آشنايي دارند مشخص است که سالي يك سانتيمتر چه رقم بزرگي است البته اين مجموع برايند چندين گسل است که چنين حرکتي را سبب مي شود ولي در مجموع در سال در منطقه جنوب البرز يك سانتيمتر ميزان بالا امدن داريم .کارشناسان مي گويند در اثر زلزله مخرب تهران بيش از يک ميليون ساختمان تخريب و آسيب خواهد ديد و قريب به 5/1 ميليون کشته در اثر اين زلزله بر جاي مي ماند.

براي بررسي زلزله تهران بايد دو مورد لرزه خيزي شهر تهران و آسيب هاي وارده بر شهر تهران در اثر زلزله را مورد بررسي قرار داد:
زلزله خيزي تهران و گسل هاي آن :
تهران از کوهپايه هاي جنوبي البرز آغاز مي شود و تا دشت ري امتداد پيدا مي کند . در کوهپايه تهران با دو فرونشست و سه رشته بلندي مواجه هستيم :

بلندي ها :

سعادت آباد ، شميران ، دزاشيب،شهران

تپه هاي امانيه ، الهيه ، قيطريه ، فرماينه

طرشت ، عباس آباد

فرونشست ها :

اوين ، تجريش ، نياوران

داووديه بلنديهاي شماره يک يعني سعادت آباد و شميران و دزاشيب و شهران توسط گسل نياوران روي فرونشست اوين تجريش رانده شده است ، بلندي هاي شماره دو يعني امانيه ، الهيه ، فرمانيه توسط گسل محموديه از شمال بروي فروشست هاي اوين تجريش نياوران قرار گرفته اند ، اين تپه ها از سمت جنوب بروي فرونشست داووديه قرار مي گيرند ، بلندي هاي طرشت و عباس آباد از سمت شمال بوسيله گسل داووديه بروي فرونشست داووديه رانده شده اند . و اما در سطح دشت تهران تا ري با فرونشست بزرگ ري مواجه هستيم که در آن گسل هاي معروف ري و کهريزک قرار دارد.

*گسل اصلي تهران :
گسل مشا - فشم ، گسل شمال تهران ، گسل نياوران ، گسل تلو پايين ، گسل محموديه ، گسل شيان و کوثر ، گسل شمال ري ، گسل جنوب ري ، گسل کهريزک ، گسل گرمسار ، گسل پيشوا ، گسل پارچين البته گسلهاي فرعي زيادي در سطح شهر تهران موجود است مانند نارمک ، شادآباد ، داووديه ، عباس آباد ، باغ فيض و ... با توجه به تعداد بسيار زياد گسل ها در سطح تهران و سوابق تاريخي فعاليت اين گسل ها به اين نکته که روزي نه چندان دور تهران با زلزله عظيم مواجه خواهد شد پي مي بريم ، در سوابق تاريخي شهر تهران زلزله هاي بزرگي مانند زلزله 1/7 دماوند در 1380 ، 2/7 ريشتري سال 1711 ميلادي در کرج ، 7/7 ريشتري طالقان در سال 958 ميلادي ، 1/7 ريشتري ري در سال 855 ميلادي و بسياري ديگر زلزله هاي بالاي 7 ريشتر در تاريخ شهر تهران ثبت شده است . دوره بازگشت زلزله هاي تهران در حدود 150 تا 200 سال است ، به خاطر اينکه از آخرين زلزله نيرومند بيش از 170 سال گذشته است خطر زلزله در تهران بسيار بالا است .

سطح آب‌هاي زيرزميني و مشکل زلزله در تهران :

شايد يکي از مهم ترين عوامل خرابي در زلزله پديده روانگرايي در خاک در زير پي سازه ها است ، به علت اينکه جلوي خرابي سازه بر اثر نيروي افقي زلزله را مي توان با تدابيري گرفت ، اما در خاک هاي ماسه اي و از آنجايي که بيشتر خاک هاي سطح شهر تهران از نوع آبرفتي و ماسه اي است به علت عدم وجود کانال هاي فاضلاب و بالا آمدن سطح تراز آب ، لايه اي سست، ماسه اي و اشباع از آب را تشکيل داده است که بر اثر زلزله اين لايه حالت خميري گرفته و ساختماني که حتي بر اثر نيروي افقي زلزله خراب نمي شود را در خود واژگون مي کند و ساختمان بر حسب ميزان زلزله کج يا کاملا" واژگون مي شود .
اين مسئله از آنجا مهم است که در قسمت هاي جنوبي تهران تراکم جمعيت بسيار بالا است و همينطور سطح تراز آب هاي زيرزميني بسيار بالا هستند ، بطوريکه در بعضي مناطق مانند بازار با کندن زمين تا عمق 5 متر به آب خواهيم رسيد . بهترين چاره براي اين مشکل احداث کانالهاي فاضلاب است که موجب پايين رفتن سطح آب زيرزميني مي شود ، البته سطح آبهاي زير زميني به آرامي پايين خواهد رفت و مدت زمان نسبتا زيادي براي اين موضوع مورد نياز است در ضمن با پايين رفتن سطح آب احتمال پديد آمدن نشست هايي در سازه ها وجود دارد .
يکي ديگر از عوامل تخريب سازه ، احداث سازه ها در شيب بسيار زياد و همچنين احداث ساختمانها در لبه شيرواني ها بخصوص در نواحي شمالي تهران است که خطرهاي زمين لغزش و سنگ ريزش را در پي دارد ، بطوريکي که خاک زير ساختمان به حرکت در آمده و در زير ساختمان مي لغزد. نشست هاي ناگهاني در اثر زلزله يکي ديگر از خطرهاي زلزله مي باشد ، در خاکهاي سست و دستي مانند يوسف آباد و نواحي جنوب تهران خاک داراي پتانسيل بسيار بالايي براي نشست مي باشد که نيروي زلزله اين پتانسيل را فعال مي سازد ، اين مشکل در نواحي مانند ميدان ونک ، گاندي ، خيابان مطهري و عباس آباد که در اثر تسطيح تپه ها بوجود آمده اند بسيار جدي است . اين در حالي است که در تازه‌ترين نظرسنجي خبرگزاري دانشجويان ايران «مرکز افکارسنجي دانشجويان ايران» (ايسپا) درمورد زلزله حدود ‌75 درصد مردم تهران نسبت به استحکام ساختمان محل سکونت خود در برابر زلزله اطمينان خود ندارند. در همين مورد توجه شما را به آمارهايي که در ذيل آورده شده جلب مي کنم:

5/62 درصد شيوه استفاده از کپسول آتش‌نشاني را نياموخته‌اند،، ‌8/40 درصد تمايلي به شرکت در کلاسهاي آموزش توانايي‌هاي مواجهه با خطرات ناشي از زلزله ندارند،1/65 درصد هيچ گونه بروشور، جزوه و يا کتابي پيرامون زلزله دريافت نکرده اند و ‌7/36 درصد از آنهايي که اين جزوات را دريافت کرده‌اند اثر آنها را کم مي دانند. بر اساس اين نظرسنجي ‌3/77 درصد مردم نيز اعتقاد دارند که مسائل ايمني بر ساخت و سازهاي شهر تهران رعايت نمي‌شود و ‌7/68 درصد، ميزان نظارت مهندسين ناظر در ساخت و سازهاي شهر تهران ن را کم ‌ارزيابي کرده‌اند. همچنين به اعتقاد ‌3/63 درصد شهروندان ميزان توجه صدا و سيما و ‌5/59 توجه مطبوعات به موضوع زلزله کم بوده است.
نتايج اين نظرسنجي حاکيست تنها ‌3/51 درصد شهروندان مقاله‌اي پيرامون زلزله و عواقب آن در مطبوعات مطالعه کرده‌اند همچنين ‌82 درصد ميزان آمادگي عملي مردم را در مواجهه با زلزله کم دانسته‌اند. پيامدهاي زلزله در تهران آنقدر زياد است که از حوصله ي خواننده خارج است. مشکلاتي چون ناامني و آشوب بعد از زلزله نيز وجود دارد که مربوط به حوزه روانشناسي و جامعه شناسي است . عدم وجود گروه هاي امداد و نجات ، قطع لوله هاي آب و شبکه برق ، آتش سوزي ناشي از ترکيدن لوله هاي گاز و بسياري مشکلات ديگر بر خود مشکل زلزله دامن زده و بحران را جدي تر مي‌کند.